Γιανναράς & Ράμφος: Αναζητώντας λύση στο "ελληνικό πρόβλημα"

Μετά την προ διετίας εκδημία του Χρήστου Γιανναρά (σχετικό σχόλιό μου στο LinkedIn), ένας έτερος πόλος δημιουργικού προβληματισμού, ο Στέλιος Ράμφος ακολούθησε εφέτος (κατά σύμπτωση, πάλι Αύγουστο μήνα).

Αυτό που μου προξένησε ιδιαίτερη εντύπωση ήταν η αντιδιαμετρική αντιμετώπιση των δύο παρομοίου πνευματικού βεληνεκούς λογίων από το επίσημο κράτος. Σιγή ιχθύος στην περίπτωση Γιανναρά, κηδεία δημοσία δαπάνη και στομφώδεις ανακοινώσεις από τον πρωθυπουργό και λοιπούς κρατικούς αξιωματούχους στην περίπτωση Ράμφου.

Αυτή η οφθαλμοφανής και προκλητική διαφοροποίηση με έκανε να επικεντρωθώ εκεί (σχετικό σχόλιο στις "Ανιχνεύσεις"), αντί στην ουσία της προσφοράς του Ράμφου, πολύ περισσότερο σε αντιπαραβολή με τον άλλους ομολόγους του. Εξ άλλου, ομολογώ ότι δεν έχω ενσκήψει στο έργο του στον ίδιο βαθμό που μελέτησα Γιανναρά [1] και θεωρώ το δικό μου μέγεθος πολύ μικρό για να καταπιαστώ με την συγκριτική ανάλυση των δύο αυτών τιτάνων του πνεύματος.

Μία ανάρτηση στο LinkedIn, όμως, του πυρηνικού φυσικού Γεωργίου Λάσκαρη με έκανε να αναθεωρήσω και να τολμήσω μία προσέγγιση, στον άξονα που εκείνος έθεσε ("υποβόσκουσα σύγκρουση ανάμεσα στην Ανατολική και Δυτική μας συλλογική ψυχή").

Στο διά ταύτα, λοιπόν, στο "ελληνικό πρόβλημα" και την σχέση του με "Δύση" και "Ανατολή", νομίζω ότι Ράμφος και Γιανναράς αλληλοσυμπληρώνονται. Ο πρώτος επέμενε πολύ στην αρνητική προσκόλληση σε θεσμούς της παραδόσεως (π.χ. οικογένεια/οικογενειοκρατία), που εμπόδιζαν την αφομοίωση των επιτευγμάτων του "δυτικού" κόσμου. Ο δεύτερος στηλίτευε κατά κόρον τον στείρο μιμητισμό, πίστευε δηλαδή πως η ανυπαρξία σοβαρών θεσμών οφειλόταν στο ότι δεν προσπαθήσαμε να εξελίξουμε/προσαρμόσουμε τις "δυτικές" κατακτήσεις, παρά τις εισαγάγαμε ταχέως, αυτούσιες, και με ένα πνεύμα προκαταβολικής μειονεξίας [2].

Για την σύγκρουση "ανατολικών" και "δυτικών" επιρροών στον ψυχισμό των Ελλήνων, έχω μια διαφορετική προσέγγιση από τους Ράμφο/Λάσκαρη. Δεν την θεωρώ θεμελιώδη αιτία των προβλημάτων μας, αλλά ένα πρωταρχικό σύμπτωμα της παρακμής μας. Και θα ανατρέξω στον Πλήθωνα Γεμιστό για αιτιολόγηση. Όταν την εποχή των Παλαιολόγων (αλλά και πιο πριν) ο ελληνισμός ήταν διχασμένος μεταξύ οπαδών της τιάρας και του σαρικιού, δεν το έπραξε επειδή οι μεν εθέλγοντο από την "Δύση" και οι δε από την "Ανατολή". Ο διχασμός αυτός ήταν αποτέλεσμα της εξασθενήσεως της Α. Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και της μηδενικής εμπιστοσύνης στις δυνάμεις της για ανάκαμψη. Ώστε, στην επιτακτική ανάγκη για επιβίωση, εν μέσω δύο ζωτικών απειλών, οι μεν να θεωρούν προτιμώτερο σύμμαχο την "Δύση", οι δε την "Ανατολή". Τακτικός ήταν ο διχασμός, όχι στρατηγικός. Και σε αυτήν την περιρρέουσα ατμόσφαιρα εμφανίζεται ο Πλήθων, ο οποίος απορρίπτει αμφότερες τις επιλογές συμμαχιών και στρέφεται στο όραμα αναγεννήσεως του ελληνικού κόσμου από την Πελοπόννησο, στηριγμένου σε ίδιες δυνάμεις.

Μεταφερόμενος στο σήμερα, λοιπόν, φρονώ ότι ο διχασμός "Δύσεως"-"Ανατολής" (ακόμη και με εκφάνσεις εσωτερικής πάλης, σε προσωπικό επίπεδο!) διαιωνίζεται επειδή δεν έχουμε ανακαλύψει τον Πλήθωνα (ή κάποιον παρόμοιο σύγχρονο), να τονώσει την αυτοπεποίθησή μας και να καλλιεργήσει την πίστη μας στις δικές μας δυνατότητες.

Εκ πρώτης όψεως, τόσο ο Γιανναράς, όσο και ο Ράμφος, δεν θα μπορούσαν να αποτελέσουν το πρότυπο του νέου Πλήθωνος, διότι απέπνεαν μια μόνιμη απαισιοδοξία (έως και μοιρολατρία) με τα λεγόμενά τους, για την σχεδόν νομοτελειακή καχεξία της Ελλάδος. Παρά ταύτα, ο Γιανναράς, προσέφερε ψήγματα ελπίδος και οράματος προόδου, με την πίστη του στις δυνατότητες του "ελληνικού τρόπου" και την καταδίκη του ακράτου μιμητισμού. Στον αντίποδα, ο Ράμφος, έκανε μεν εύστοχες επισημάνσεις, ωστόσο μειονεκτούσε επειδή ανεγνώριζε ως σχεδόν αυταξία το "δυτικό" πρότυπο, θέτοντας τον Έλληνα σε εγγενώς υποβαθμισμένη θέση, πλήττοντας έτσι την αυτοπεποίθησή του, που θα έπρεπε να είναι το ζητούμενο.

Ίσως γι' αυτό να εξακολουθώ να εκτιμώ περισσότερο τον Γιανναρά, αλλά σε καμμία περίπτωση δεν απορρίπτω τον Ράμφο ως αντίπαλον δέος. Απ' εναντίας, οι προβληματισμοί που παράγει η σκέψη του είναι γονιμότατοι (π.χ. η επίμονη μελέτη του για την έννοια του χρόνου και την ανθρώπινη πρόσληψή του είναι αξιομνημόνευτη [3]).

Μια άλλη αξιομνημόνευτη παράμετρο θίγει σε απολογιστικό κείμενό του για τον Ράμφο ο Θεοφάνης Τάσης. Το ότι ο Ράμφος αντιμετώπισε τον ελληνισμό ως ενιαίο και συνεκτικό σώμα, παραβλέποντας τις διαφοροποιήσεις των αποδήμων, ή την επίδραση της οθωμανικής κατακτήσεως, για παράδειγμα [4]. Στον αντίποδα, ο Γιανναράς έκανε σαφή διάκριση: κατεδίκαζε τον "μεταπρατικό χαρακτήρα" (δικά του λόγια) του ελλαδικού κράτους, αλλά θαύμαζε την όσμωση των υπερορίων ελληνικών κοινοτήτων της Αλεξανδρείας, την Σμύρνης, του Πόντου, της Κ. Ευρώπης με τον "δυτικό" πολιτισμό.

Το δυστύχημα είναι ότι ούτε ο Γιανναράς, ούτε ο Ράμφος είχαν πραγματική απήχηση στον πολιτικό κόσμο (παρά τα κροκοδείλια δάκρυά του για τον τελευταίο). Αν και τον Ράμφο φαίνεται πως τον χρησιμοποίησε μερίδα της πολιτικής τάξεως αποσπασματικώς και ερμηνεύοντάς τον αυθαιρέτως, προκειμένου να αποκτήσει φιλοσοφικό άλλοθι σε συγκεκριμένες ενέργειές της (κυρίως με επιφανειακές αναγνώσεις των θεωριών του, π.χ. για να πείσουν για την ανάγκη υποχωρήσεως των εθνικών θεσμών, έναντι υπερεθνικών [5]), εν τούτοις δεν διαφαίνεται ουσιαστική επιρροή του, από τον πυρήνα της διδασκαλίας του (π.χ. όσον αφορά την αξία της αυτοκριτικής και την μη μετάθεση ευθυνών σε τρίτους).

Το ακόμη πιο δυσάρεστο είναι ότι για μεγάλο μέρος της κοινωνίας η προσέγγιση των δύο αυτών σημαντικών πνευματικών μορφών του συγχρόνου ελληνισμού γίνεται με οπαδικούς όρους, επιβεβαιώνοντας ένα καίριο σημείο ταυτίσεως αμφοτέρων: πως η κρίση που διερχόμαστε είναι πρωτίστως κρίση ελλείμματος παιδείας!

 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Ομολογώ ότι δεν έχω διαβάσει ούτε ένα βιβλίο του Ράμφου, τον έχω γνωρίσει μόνο μέσα από άρθρα και συνεντεύξεις. Και ο κύριος λόγος είναι πως την εποχή που είχα αρχίσει να έλκομαι από γενικότερες (πέραν του σχολικού ορίζοντος) αναζητήσεις, περίπου μετά το 1996 (τα Ίμια ήταν ένα σημαντικό ορόσημο και γι' αυτό...), ο Ράμφος είχε λάβει αρκετές θέσεις που εφάπτονταν του πνεύματος του "σημιτικού εκσυγχρονισμού" (με αποκορύφωμα την στήριξη στο σχέδιο Αννάν), οπότε τον απέρριψα εκ προοιμίου ως στρατευμένο (και μάλιστα σε ένα ρεύμα που σιχαινόμουν!), σε αντίθεση με τον προδήλως αδέσμευτο Γιανναρά. Αργότερα (μετά το 2010) συνειδητοποίησα ότι έσφαλλα στην κρίση μου, μπορεί ο Ράμφος να εμφανιζόταν πολλάκις ως υπερασπιστής του (εκάστοτε) κατεστημένου, αλλά αυτό αυτό το έπραττε εκ πεποιθήσεως, όχι εξ αιτίας συμφέροντος. Και ο λόγος του ήταν δομημένος, η δε σκέψη του είχε βάθος, καμμία σχέση με κομματικούς "παπαγάλους". Αξίζει να αναφέρω ότι σημαντικό ρόλο στην μεταστροφή μου είχε ο Ζουράρις, που αν και δεν βρισκόταν στο ίδιο μήκος κύματος με τον Ράμφο, τον εκθείασε ως τον πλέον πολυγραφότατο Έλληνα και βαθύ γνώστη της ελληνικής γραμματείας (κλασικής και πατερικής).
2. Νομίζω πως ο Γιανναράς "αντιγράφει" τον Κολοκοτρώνη, σε μια παροιμιώδη στιχομυθία του με τον Καποδίστρια. Αφηγείται ο Γ. Τερτσέτης:
   Είπε μίαν φοράν εις τον Κυβερνήτη.
   - Μου χάλασες την Ελλάδα.
   - Γιατί; του απεκρίθη εκείνος.
   - Γιατί έπρεπε να το κάνης 5 φράγκικο και 15 να το αφήσεις τούρκικο, μετά 20 χρόνους να το κάνης 10 φράγκικο και να το αφήσης 10 τούρκικο, και πάλιν μετά 20 έτη να το κάνης 15 φράγκικο και να το αφήσης 5 τούρκικο, ώστε μετά 20 άλλους τόσους χρόνους να γίνη όλο φράγκικο. 
   Το οξύμωρο είναι πως ο Καποδίστριας ήταν πολύ λιγότερο "ευρωπαϊστής", εν συγκρίσει με τους επιγόνους του (π.χ. η νομοθεσία του βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στο εθιμικό και "βυζαντινό" δίκαιο, ενώ επί Όθωνος είχαμε απλή αντιγραφή των γερμανικών νόμων)!
3. Τον χρόνο τον χρησιμοποιεί ο Ράμφος ως ερμηνευτικό εργαλείο τόσο για την εξήγηση της ελληνικής στασιμότητος (έντονη προσκόλληση στο παρελθόν, που συνεπάγεται μειωμένη προσήλωση στο μέλλον), όσο και για την κρίση του συγχρόνου ανθρώπου, που κυριαρχούμενος από επιθυμία στιγμιαίων απολαύσεων περιφρονεί την διαχρονία. Ακολουθούν ενδεικτικές παραπομπές σε άρθρα και συνεντεύξεις όπου ο στοχαστής πραγματεύεται την φιλοσοφική διάσταση του χρόνου.
• Παρουσίαση βιβλίου "Η αιωνιότητα και ο χρόνος" (2019)
• Συνέντευξη στην εκπομπή της ΕΡΤ "Στα άκρα" (04/12/2019)
• Συνέντευξη με τον Μάκη Προβατά για την "Athens Voice" (22/01/2020) 
• Συνέντευξη στον Αντώνη Κυριαζάνο, με αφορμή τα 200 χρόνια από την έναρξη της Επαναστάσεως και την κυκλοφορία του σχετικού βιβλίου "Διακόσια χρόνια γέννα" 
• Συνέντευξη στον Παντελή Σαββίδη (25/01/2024)
4. Χωρίς η παρατήρηση αυτή να περιορίζεται στην οπτική του Ράμφου, έχει ενδιαφέρον να αξιολογήσουμε κατά πόσον σύγχρονες ελληνικές παθογένειες/συμπεριφορές έχουν γενική ισχύ στον ιστορικό μας ρου ή αποτελούν συμπτωματολογία των προσφάτων χρόνων. Όπως έχει επισημάνει ο έτερος γνωστός εκδημήσας των ημερών, ο Στ. Μάνος (στις συνεντεύξεις του με τον Άρη Πορτοσάλτε): "Ο [Ανδρέας] Παπανδρέου ηγήθηκε ενός λαού με ροπή κατεργάρηδων και ενίσχυσε αυτή τη ροπή με τις επιλογές του και τη συμπεριφορά του. Δηλαδή έκανε τους ανθρώπους απατεώνες, τους ώθησε στην απάτη και πρέπει να σας πω ότι αυτό έμεινε. Προκάλεσε μόνιμη ζημιά. Δεν θα απαλλαγούμε εύκολα από αυτή." Ίσως, λοιπόν, να αδικούμε ενίοτε τον ελληνισμό κρίνοντάς τον μέσα από την μετάλλαξη που του προεκάλεσε ο... "πασοκισμός"!
5. Η συλλυπητήρια πρωθυπουργική ανακοίνωση είναι αντιπροσωπευτική αυτής της πρακτικής. Η υπεραπλουστευτική αποστροφή του πρωθυπουργού ότι "ο τόπος μας δεν γνώρισε την Αναγέννηση μετά τον Μεσαίωνα" νομίζω πως περισσότερο αντανακλά την δική του αντίληψη της Ιστορίας, παρά του Ράμφου. Για την οποία αντίληψη μάς είχε προϊδεάσει από τον περασμένο Νοέμβριο.